Grant badawczy Polonez 1

Tytuł projektu

Jews in Krakow's municipal self-government in the Galician period (1866-1914): their participation and the real effects of their activities (Żydzi w krakowskim samorządzie miejskim okresu galicyjskiego (1866-1914): udział nominalny i rzeczywiste efekty samorządowej działalności).

This project has received funding from the European Union’s Horizon 2020 research and innovation programme under the Marie Skłodowska-Curie grant agreement No 665778.

Nr rejestr.: 2015/19/P/HS3/04056

Czas trwania: 1 XI 2016 – 31 X 2018.

Krótki opis projektu

Po przyznaniu równouprawnienia Żydzi mogli udzielać się, na równi z innymi obywatelami, w samorządach miejskich.  Z tego prawa mogli korzystać tylko nieliczni mieszkańcy gmin: posiadający obywatelstwo miejskie, wyedukowani i zamożni. W pierwszych wyborach kurialnych przeprowadzonych w roku 1866 udało się wprowadzić do Rady miasta Krakowa 12 żydowskich radców (na 60 miejsc).  Od tego roku Żydzi zasiadali w porównywalnej proporcji w radach każdej kadencji.

Będąc kupcami, właścicielami nieruchomości i przedstawicielami inteligencji zawodowej reprezentowali zarówno postępowy, jak i ortodoksyjny elektorat.  Do rady wybierano zawsze przewodniczącego zarządu gminy żydowskiej, a także jego zastępców.

Ponieważ nie prowadzono dotychczas szerszych badań nad działalnością i rolą samorządowców Żydów w Krakowie, ani też nad stosunkami między samorządem miejskim, a konfesyjnym, więc zadaniem projektu będzie wypełnienie, przynajmniej częściowe, tej luki badawczej.

W pierwszej kolejności należy zidentyfikować radców Żydów i bliżej ich scharakteryzować. Następnie przeanalizuję problemy, jakie żydowscy samorządowcy podnosili na forum rady oraz koalicje, jakie tam tworzyli. Jak postrzegali radcy żydowscy samorząd i swoją w nim działalność? Czy byli skuteczni?

Archiwa i biblioteki

Pierwszy rok projektu (od listopada 2016) spędziłam głównie w archiwach i bibliotekach. Kraków jest pod względem zachowania archiwaliów miastem chyba zupełnie wyjątkowym: krakowskie Archiwum Narodowe przechowuje całe kilometry dokumentów wyprodukowanych przez samorząd krakowski wraz z magistratem! A przecież miasto doświadczyło dwóch wojen.  Z historii wiadomo, że w sytuacjach kryzysowych na opalenie urzędów przeznaczano stare akta. Nie mówiąc już o tym, że dokumenty przechowywano w pomieszczeniach odwiedzanych przez gryzonie, oraz wielokrotnie transportowano do kolejnych magazynów. Mimo to zachował się ogromy zasób! Już dziś wiem, że nie zdołam przejrzeć całości…Wiele dokumentów jest w rękopisach, stan zachowania bardzo różny. Na odczytanie i analizę treści poświęciłam większość projektowego czasu.

Bardzo owocna okazała się też kwerenda w Bibliotece Jagiellońskiej i PAU. Pragnę podkreślić wielką życzliwość pracowników tych placówek wspomagających mnie w poszukiwaniach. Tylko dzięki interwencji nieznanej mi z nazwiska pracownicy Czytelni Głównej BJ udało mi się dotrzeć do ogromnego, zaginionego zbioru druków samorządowych.

Zajmowałam się szczególnie dwoma zagadnieniami, i tak analizowałam:

  1. Przebieg integracji urbanistycznej Kazimierza i Krakowa do lat 90tych XIX. wieku oraz działania modernizacyjne podejmowane przez samorząd miejskich na ulicach zamieszkałych przez Żydów;
  2. Dobroczynność/politykę społeczną samorządu miejskiego względem instytucji żydowskich.

O ile integracją dzielnic i ich modernizacją już się wcześniej zajmowano (m.in. prof. B. Krasnowolski), to nie można tego powiedzieć o samorządowej polityce społecznej. Okazuje się zresztą, że nie jest to tylko problem polskiej historiografii. Równolegle przeglądałam bowiem literaturę zagraniczną na temat polityki społecznej w Monarchii Habsburskiej. Problematykę tą traktuje się najwyraźniej bardzo wyrywkowo, prawie zupełnie pomijając działalność samorządów miejskich (wyjątek stanowi działalność burmistrza Karla Luegera w Wiedniu).

Interesowało mnie zagadnienie, w jakim stopniu dokumenty miejskie są przydatne do opracowywania historii miejscowej gminy żydowskiej. O ile bowiem zasób „Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie” przechowywany w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie był już wielokrotnie wykorzystywany, nie można tego powiedzieć o zbiorach dokumentów miejskich powstałych w czasach galicyjskich. Mam nadzieję, że mój projekt przyczyni się do upowszechnienia wiedzy o tych archiwaliach.  Odzwierciedlają one wzajemnie kontakty między samorządem miejskim i konfesyjnym oraz  umożliwiają niejednokrotnie wgląd w wewnętrzne życie gminy żydowskiej.

Oprócz analizy materiału archiwalnego usiłowałam zorganizować zespół opracowujący biogramy samorządowców Żydów, które będą stanowić bazę przyszłej platformy online.

W pracach nad platformą i w analizie danych wspomagają mnie moje partnerki z Instytutu Judaistyki, dr Anna Jakimyszyn-Gadocha i dr Alicja Maślak-Maciejewska. Tylko dzięki ich pomocy prace są zaawansowane. Bardzo dziękuję!

Udział w konferencjach i seminariach

  • Żydzi polscy w oczach historyków. Konferencja dedykowana pamięci prof. J.A. Gierowskiego w 10. rocznicę Jego śmierci, Kraków UJ, 23-24. listopada 2016.
  • Znani, nieznani. Krakowscy Żydzi na przestrzeni wieków. Kraków UJ, 6-7. grudnia 2016
  • Research workshop „Galicia and Bukovina”, Warszawa, Polin, 28-29. luty 2017.
  • Sesja naukowa z okazji wydania 29. tomu „Polin. Studies in Polish Jewry”. Kraków, Muzeum Galicja, 2. marzec 2017
  • Seminarium Duchowość żydowska na ziemiach polskich, organizatorzy prof. dr hab. Michał Galas i prof. dr hab. Jan Doktór, ŻIH Warszawa, 7. kwiecień 2017.
  • Posiedzenie Komisji historii i kultury Żydów PAU, Kraków 12. kwiecień 2017
  • Żydzi w Galicji. Rzeszów UR i UJ, 29-30. maj 2017.
  • Publikacje.

Opracowanie referatów i dyskusje po wystąpieniach pomogły mi w napisaniu tekstów, które zostały odesłane do odpowiednich  redakcji:

  1. "Żydzi w samorządzie krakowskim w okresie galicyjskim: tradycja historiograficzna i program badawczy", w: "Żydzi polscy w oczach historyków", wyd. Adam Kaźmierczyk i Alicja Maślak-Maciejewska.
  2. "Bazy osobowe żydowskich samorządowców w okresie galicyjskim - platforma online", w: Znani i nieznani. Krakowscy Żydzi na przestrzeni wieków, wyd. Anna Jakimyszyn i Leszek Hońdo
  3. "Miłosierdzie gminy miejskiej? Samorządowe subsydia dla krakowskich instytucji żydowskich w latach autonomii galicyjskiej, 1866-1914", w: "Żydzi w Galicji", wyd. Michał Galas i Wacław Wierzbieniec. Wersja ang. "Support Your Own, On Your Own: Local Government Subsidies for Jewish Institutions during the Period of Galician Autonomy, 1866-1914", w:  Scripta Judaica Cracoviensia 15 (2017) tł. Ben Koschalka
  4. "Ta I tamta strona Starej Wisły: udana integracja krakowskiego Kazimierza z Śódmieściem", (tekst w przygotowaniu).

Odczyty

Oprócz tego wygłosiłam wykłady dla szerszej publiczności:

  • "Integracja Kazimierza ze Starym Krakowem", Jewish Community Centre (JCC), Kraków, 26. Kwiecień 2017
  • "Sytuacja prawna Żydów na ziemiach polskich", Sesja podczas obchodów upamiętniających zagładę Żydów olkuskich, Olkusz, 13. Czerwiec 2017.